بر عهده « والى فارس » قرار داشت . و « والى فارس » در مقام مهم‌ترين مقام سياسى ، كليه امور مرتبط با بنادر و جزاير را كنترل مىكرد و واسطهء بين اين مناطق و حكومت مركزى محسوب مىشد . طى دوره 58 سالهء نخستين پادشاهان قاجارى ، به ترتيب « فتحعلى خان قاجار » « 1 » ( 1209 تا 1212 ق . / 1795 - 1798 م . ) ، « حسينقلى خان قاجار » ، برادر فتحعلى شاه « 2 » ( 1212 تا 1214 ق . / 1798 - 1800 م . ) ، « حسينعلى ميرزا فرمانفرما » « 3 » ( 1214 تا 1250 ق . / 1800 - 1835 م . ) ، « نصرت الدوله فيروز ميرزا » ، برادر محمد شاه قاجار « 4 » ( 1250 تا 1252 ق . / 1835 - 1837 م . ) ، « فريدون ميرزا » برادر كوچك محمد شاه « 5 » ( 1252 تا 1256 ق . / 1837 - 1841 م . ) ، « ميرزا نبى خان قزوينى » ، امير ديوانخانه « 6 » ( 1256 ق / 1841 م . ) ، « فرهاد ميرزا » فرزند محمد شاه « 7 » ( 1256 - 1259 ق . / 1841 - 1844 م . ) ، « ميرزا نبى خان قزوينى » ، امير ديوانخانه « 8 » ( 1259 تا 1260 ق . / 1844 م . ) « حسين خان مقدم مراغه‌اى آجودان‌باشى » « 9 » ( 1260 تا 1264 ق . / 1844 - 1848 م . ) به مقام واليان فارس منصوب شدند . از ميان ده تن از اين واليان ، هفت تن از شاهزادگان و نزديكان شاه قاجارند كه بر اين ايالت حكم رانده‌اند . جايگاه اصلى واليان فارس در ديوانسالارى عصر قاجاريه پس از اين بررسى خواهد شد . هدف اصلى از نام بردن واليان و موقعيت سياسىشان در اين بخش ، نشان دادن ميزان اهميت اين ايالت نزد پادشاهان نخستين دوره قاجارى و تبيين دو مسئله اساسى گرفتارىهاى پادشاهان در بخش‌هاى شمالى و اهميت ايالت فارس در اقتصاد و سياست آن دوره است . به عبارت ديگر ، هرچند ايالت فارس و بنادر آن ، از جمله بندر عباسى در دوره اول حكومت قاجاريه به دليل مشكلات بسيار در بخش‌هاى شمالى ، چندان كه بايد و شايد مورد توجه قرار نداشتند ، امّا موقعيت اقتصادى و ترانزيتى ايالت فارس از چنان اهميتى برخوردار بود كه پادشاهان قاجارى براى حفظ اين ايالت پهناور و مهم ، بالاترين منصب سياسى آن را به شاهزادگان مىسپردند . مهم‌ترين رويدادهاى بندر عباسى براساس گزارش متون تاريخى دوره قاجارى حول چند محور مىگردد كه عبارتند از : 1 . تداوم مسئله اجاره عوارض و ماليات بندر عباسى و مضافات به سلطان مسقط و تضعيف موقعيت اقتصادى بندر عباسى نسبت به بنادر مسقط ، بحرين و بوشهر ؛ 2 . بازگشت نظام نظارتى بندر عباسى به دوره « امام قلى خان » . به عبارت ديگر بندر عباسى در اين دوره ، زير نظارت سياسى و ادارى مستقيم والى فارس قرار گرفت و به دليل نفوذ فوق العاده سلطان مسقط و نمايندگان او در بندر عباسى ، موضوع اعمال نظارت و كيفيت آن به يكى از مسائل عمده سياسى اين منطقه در برابر حكومتگران قاجارى تبديل شد ؛ 3 . مسئله هرات و دخالت مستقيم انگلستان در خليج فارس و معطوف شدن توجه پادشاه قاجار به مسئله « حاكميت در جنوب ايران » و در نتيجه بازنگرى در مسائل بنادر ، به ويژه بندر عباسى . متأسفانه در منابع تاريخى عصر قاجارى به اين سه مسئله عمده ، كه در نخستين دوره قاجاريه تأثير بسيار مهمى بر موقعيت سياسى ايران در خليج فارس داشته است ، كمتر توجه شده و علاوه بر آن اين مسائل در اسناد و مدارك ايرانى ، به دليل گرفتارىهاى سياسى در بخش‌هاى شمالى و ديگر علل ، ثبت و ضبط نشده‌اند و پژوهشگران و محققان با توجه به كمبود مدارك تاريخى ، كمتر به آنها پرداخته‌اند . در تحقيقات منتشر شده به زبان فارسى ، وضعيت عمومى بندر عباسى در اين دوره و به ويژه مسائل عمده پيش گفته ، چندان بررسى نشده است . با توجه به اهميت اين موضوعات در بخش بعدى ، وضعيت عمومى بندر عباسى در دوره اول با تكيه بر چهار پرسش اساسى كه پاسخگوى مسائل مذكور است ، بررسى و بازنگرى خواهد شد . در اين بخش ، با استفاده از روش « تطبيق داده‌ها و اخبار » به مطالعه تاريخى چهار موضوع اصلى زير خواهيم پرداخت . عمده اطلاعات اين بخش براى نخستين بار معرفى و ارزيابى مىشوند : 1 . مسئله اجاره عوارض و گمركات بندر عباسى به سلطان مسقط ؛ 2 . مسئله تابعيت سلطان مسقط و نحوه ارتباط ادارى و سياسى با قاجاريه ؛ 3 . ايالت فارس و مسئله نظارت سياسى و ادارى بر بندر عباسى ؛ 4 . مسئله هرات و تأثير آن بر تحولات بندر عباسى . هدف از بررسى اين موضوعات نشان دادن سير تحولات عمده مرتبط با بندر عباسى و بررسى چگونگى كيفيت بازنگرى پادشاهان قاجار در مسئله خليج فارس و بندر عباسى و معرفى و تطبيق اطلاعات مندرج در اسناد و مدارك فارسى و انگليسى با منابع تاريخى است . توجه به اين مسائل چهارگانه در اين بخش ، كمك شايانى به درك موقعيت بندر عباسى در دوره اول قاجاريه ( 1206 تا 1264 ق . / 1792 تا 1848 م . ) خواهد كرد .

--> ( 1 ) . فارس‌نامه ناصرى ، پيشين ، ص 640 ؛ حقايق الاخبار ، پيشين ، ص 429 . ( 2 ) . فارس‌نامه ناصرى ، پيشين ، ص 669 ؛ حقايق الاخبار ، پيشين ، ص 429 . ( 3 ) . فارس‌نامه ناصرى ، پيشين ، ص 676 ؛ حقايق الاخبار ، پيشين ، ص 429 - 431 . ( 4 ) . فارس‌نامه ناصرى ، پيشين ، ص 763 ؛ حقايق الاخبار ، پيشين ، ص 431 . ( 5 ) . فارس‌نامه ناصرى ، پيشين ، ص 772 ؛ حقايق الاخبار ، پيشين ، ص 431 . ( 6 ) . فارس‌نامه ناصرى ، پيشين ، ص 779 . ( 7 ) . فارس‌نامه ناصرى ، پيشين ، ص 779 ؛ حقايق الاخبار ، پيشين ، ص 432 . ( 8 ) . فارس‌نامه ناصرى ، پيشين ، ص 782 ؛ حقايق الاخبار ، پيشين ، ص 432 - 3 . ( 9 ) . فارس‌نامه ناصرى ، پيشين ، ص 783 ؛ حقايق الاخبار ، پيشين ، ص 433 .